"Thầy nghĩ sao nếu tôi dồn sạch vốn liếng mở nhà in báo ở Thâm Quyến?" — Lão Trần, cựu trùm xuất bản Cửu Long, gõ tẩu thuốc xuống mặt bàn kính nứt góc.

Gió tháng Chạp rít qua khe cửa sổ văn phòng tầng ba mươi mốt ở Wan Chai. Tàn thuốc rơi lả tả xuống xấp hợp đồng thuê xưởng chưa ráo mực in. Lão Trần đã ngoài sáu mươi, tóc hoa râm chải ngược, hai khóe mắt sâu hoắm những nếp nhăn của một đời làm báo giấy. Mấy năm nay báo in chết dần, tuần san của lão đóng cửa từng tờ một. Nhưng lão không chịu ngồi yên đánh cờ ở công viên Victoria như mấy ông bạn già. Đêm nào lão cũng thức trắng lật xem số liệu thị trường vùng Vịnh Lớn, tính chuyện dốc túi làm một trận cược cuối cùng.

Tôi không vội trả lời câu hỏi của lão, chỉ lật nhẹ trang giấy ghi lá số của học giả Nguyễn Văn Vĩnh mà tôi tình cờ phục dựng lại tuần trước từ tư liệu cũ.

"Trần này, ông biết học giả Nguyễn Văn Vĩnh không?"

Lão Trần ngước lên, mắt nheo lại: "Người dịch Tam Quốc, dịch Tam Tự Kinh sang chữ quốc ngữ ở xứ các thầy chứ gì? Nghe nói cụ ấy cũng từng làm chủ bút mấy tờ báo lớn."

"Đúng. Nhưng cụ ấy cũng là một nhà kinh doanh nghiện chữ. Cả đời cụ Vĩnh lập nhà in, mua máy móc từ Pháp về, mở tiệm sách, thầu cả dịch vụ xe điện, đào vàng bên Lào... để rồi nợ nần ngập đầu, chết bên dòng sông Sê-pôn với cây bút máy còn giắt trên túi áo."

Lão Trần khựng lại, tẩu thuốc dừng lơ lửng giữa không trung.

Máu kinh doanh của kẻ trí thức

Người trí thức đi làm kinh doanh thường có một ảo tưởng chết người: nghĩ rằng sự sắc bén của trí tuệ có thể thay thế được sự tàn nhẫn của dòng tiền.

Nhìn vào cung Mệnh của cụ Nguyễn Văn Vĩnh tại Thân, không có ngôi sao chính tinh nào tọa thủ — giới thuật số gọi là Mệnh Vô Chính Diệu. Người có cách này thường cực kỳ nhạy bén với thời cuộc, như miếng bọt biển hút cạn mọi tri thức của thời đại. Cụ Vĩnh học tiếng Pháp chỉ trong vài tháng, viết báo sắc sảo đến mức chính quyền thuộc địa vừa sợ vừa nể.

Nhưng bi kịch nằm ở chỗ: người trí thức khi thấy một lỗ hổng của xã hội, họ không nhìn bằng con mắt con buôn kiếm lời, mà nhìn bằng bổn phận khai hóa.

Lão Trần ngồi trước mặt tôi cũng y như vậy. Khi tờ tuần san của lão thua lỗ, lão không cắt giảm biên tập mà lại đi vay nặng lãi để nâng cấp chất lượng giấy in bóng lộn. Cứ mỗi lần tài khoản công ty báo động đỏ, thay vì thu hồi công nợ, lão lại thức trắng đêm viết xã luận dài năm nghìn chữ về "lương tâm chức nghiệp". Tiền vào tay là có chỗ gọi tên ngay: mua bản quyền dịch sách cổ, trả lương phóng viên cao gấp rưỡi thị trường, rồi nợ tiền thuê kho đến mức chủ mặt bằng phải khóa cửa bằng xích sắt.

Khi một cái đầu đầy ắp tư tưởng lớn đặt vào một cái túi rỗng, người ta rất dễ nhầm lẫn giữa việc "làm văn hóa" và "làm kinh tế".

Nghịch cảnh Tang Hổ và chiếc bẫy tham vọng

Tại cung Mệnh của cụ Vĩnh, sao Tang Môn đắc địa đứng cùng bộ đôi Địa Kiếp và Đại Hao. Người đời nghe Tang Môn hay nghĩ đến tang tóc, nhưng với người mệnh Mộc như cụ, Tang Môn ở Thân lại biến thành một khối ưu tư trĩu nặng về vận mệnh dân tộc. Nó là động lực khiến cụ lao vào mở tờ Đông Dương tạp chí, Trung Bắc tân văn, mở nhà in riêng để không phải chịu sự kiểm duyệt.

Nhưng Địa Kiếp và Đại Hao là hai con thú dữ kích hoạt tham vọng bành trướng. Cụ không chỉ in báo, cụ nhập máy in hiện đại nhất, thuê thợ giỏi nhất, mở rộng cơ sở quy mô nhất. Hao và Kiếp khi hội họp sẽ tạo ra một quán tính khủng khiếp: càng khó khăn, càng muốn đánh một ván bài lớn hơn để gỡ gạc.

Cái hay của lá số cụ Vĩnh là có sao Tuần án ngữ ngay tại cung Mệnh, giữ cho nhân cách và sự nghiệp trí thức không bị đồng tiền làm vẩn đục. Nhưng chính chiếc khóa Tuần này cũng kìm hãm dòng tiền lưu thông. Cụ xoay sở trăm phương ngàn kế, mượn nợ chỗ này đắp chỗ kia, danh tiếng lẫy lừng khắp ba kỳ nhưng trong túi thường trực không có một đồng bạc kẽm.

Càng xông xáo, cụ càng cô độc. Những người cùng thời có thể làm giàu nhờ bám víu ngoại bang hoặc buôn bán luồn lách, còn cụ cứ trơ trọi giữa lý tưởng khai dân trí và áp lực của những kỳ phiếu đến hạn.

Khi thân xác phải kéo lê gánh nặng của cái đầu

Đến nửa sau cuộc đời, khi cung Thân tại Dần lên nắm quyền chi phối, bản chất hành động mới bộc lộ trọn vẹn. Ở đó, hai đại phúc tinh Thiên Đồng và Thiên Lương đồng cung.

Người ta nhìn vào Thiên Đồng, Thiên Lương thường bảo số này an nhàn, có quý nhân phù trợ, gặp hung hóa cát. Nhưng đây chính là câu lật ngược cay đắng nhất của mệnh lý: sao giải hạn càng mạnh, đời người ta càng phải rơi vào những cảnh ngộ cùng cực để cho nó giải.

Phúc tinh không có nghĩa là buôn may bán đắt, mà là giữa lúc sập tiệm vẫn giữ được cái đầu ngẩng cao. Cung Thân đắc Đồng Lương khiến cụ Vĩnh nửa đời sau hành động bạt mạng, dấn thân vào những thực tế khốc liệt nhất. Khi tờ báo bị đình bản, nợ nần bủa vây, cụ không chọn cúi đầu thỏa hiệp để nhận trợ cấp. Cụ dứt áo sang tận vùng rừng thiêng nước độc Sê-pôn để tìm mỏ vàng, mong kiếm tiền trả hết nợ đời để tiếp tục in sách.

Nhưng tài chính đã hụt hơi từ đại vận trước. Đại vận chuyển dịch sang vùng đất cạn kiệt sinh lực, thể xác kiệt quệ vì sốt rét rừng, nhà văn lớn của đất nước ngã xuống giữa chốn hoang vu vào năm năm mươi tư tuổi.

Người ta tìm thấy thi thể cụ trôi dạt trên một chiếc thuyền độc mộc, bên cạnh không có một lượng vàng nào, chỉ có tập bản thảo dịch dở cuốn Những người khốn khổ.

Ranh giới giữa chữ danh và chữ tiền

Tôi gấp cuốn sổ lại, nhìn thẳng vào đôi mắt vằn tia máu của lão Trần:

"Trần này, cụ Vĩnh mất đi để lại cho đời cả một kho tàng văn học dịch thuật vô giá. Chữ danh của cụ bất tử. Nhưng gia đình cụ gánh những món nợ khổng lồ, con cái lưu lạc, chính bản thân cụ chết trong cô quạnh thê thảm nơi xứ người. Ông muốn mở xưởng ở Thâm Quyến, ông định làm một nhà buôn thuần túy hay vẫn muốn ôm cái mộng văn hóa của một kẻ sĩ Cửu Long?"

Lão Trần im lặng rất lâu. Bàn tay gầy guộc của lão chạm vào mép bàn nứt, run nhẹ.

Kẻ sĩ khi bước chân vào thương trường luôn mang theo một sự kiêu hãnh ngấm ngầm. Họ không chấp nhận thất bại về mặt ý tưởng, nên họ sẵn sàng dùng tài chính cá nhân, dùng sinh mạng của chính mình để thế chấp cho lý tưởng đó. Họ quên mất rằng thương trường không vận hành bằng chân lý hay lòng trắc ẩn, mà bằng quy luật nghiệt ngã của cung cầu và vòng quay vốn.

"Nếu ông sang Thâm Quyến đợt này," tôi nói khẽ, "ông sẽ không chết đói. Nhưng ông sẽ mất nốt căn nhà cuối cùng ở North Point đang để cho đứa con gái đứng tên. Số của ông hiện tại, giữ được chữ tín và danh dự của tờ báo cũ đã là phúc lớn, đừng bắt những đồng tiền mồ hôi nước mắt cuối cùng phải đi gánh cái tham vọng dang dở của tuổi trẻ."

Lão Trần thở dài một hơi thật sâu. Làn khói thuốc trắng đục từ từ tan ra trong không khí lạnh buốt của buổi chiều tà. Lão rút chiếc điện thoại, bấm một dãy số rồi nói ngắn gọn: "A Dũng à, hợp đồng xưởng Thâm Quyến... hủy đi. Trả cọc, chịu phạt mười phần trăm."

Nếu bạn đang đọc những dòng này và thấy mình cũng là một kẻ "máu kinh doanh mang đầu óc kẻ sĩ" — người luôn cãi xong là im lặng chịu đựng mấy ngày liền, người hễ kiếm được đồng nào là dồn hết vào những dự án viển vông vì lý tưởng: ngay trong tuần này, hãy mở tài khoản ngân hàng ra, lập một sổ tiết kiệm khóa cứng kỳ hạn một năm với số tiền đủ để gia đình bạn sống tối thiểu sáu tháng. Tuyệt đối không chạm vào nó với bất kỳ lý do "nắm bắt cơ hội đầu tư ngàn năm có một" nào.

Rời văn phòng nhìn xuống vịnh Victoria, tôi nhận ra kẻ sĩ dấn thân thương trường ngàn năm qua vẫn luôn trả một cái giá đắt đến nghẹt thở.

Tử Nguyên