Nỗi Lòng Cụ Phan Thanh Giản

Cụ đặt bút ký, tay run — không phải vì sợ, mà vì biết không còn lựa chọn nào khác.

Ngọn đèn dầu leo lắt. Tờ giấy trắng trải ra trước mặt, nhưng chữ viết lên đó không phải chữ của ý chí — mà là chữ của một người đã nhìn hết bốn phía và thấy chỉ còn một con đường. Phía sau là triều đình Huế với những mệnh lệnh nửa vời, những chỉ dụ mâu thuẫn nhau từng tuần. Phía trước là hạm đội Pháp neo ngoài cửa biển, pháo hướng vào thành. Và giữa hai làn đạn đó, một ông lão bảy mươi tuổi, thân mang chức Kinh lược, tay không có quân, không có súng, không có gì ngoài cái danh phận mà người ta trao cho để rồi sau này dùng chính nó mà kết tội ông.

Cụ Phan Thanh Giản ký.

Lá Số Của Người Gánh Oan

Tôi ngồi với lá số cụ khá lâu.

Không phải để tìm bằng chứng biện hộ hay buộc tội. Chỉ để hiểu — cái định mệnh nào đã dẫn một người như thế đến một khoảnh khắc như thế.

Mệnh cụ được tinh đẩu, nhưng mất vị trí. Thân được vị trí, nhưng hỏng tinh đẩu.

Nghe có vẻ kỹ thuật, nhưng thực ra rất đời: người như cụ sinh ra đã có đủ tài, đủ tâm, đủ chí — nhưng cái sân khấu mà số phận đặt cụ lên lại không phải sân khấu dành cho những thứ đó phát huy. Tài ở chỗ không dùng được. Chí ở thời không cần. Và khi cần nhất — thì lực đã kiệt, thế đã tận.

Tử Tướng của cụ bị cả Triệt lẫn Tuần kẹp chặt.

Trong Tử Vi, Tử Tướng bị Triệt đơn thuần đã là cách chiến đấu thất bại — cố đánh vẫn thua. Nhưng ở đây còn thêm Tuần nữa, thêm La Võng Đà La bủa vây tứ phía. Không phải thua vì yếu. Không phải thua vì không cố. Mà thua vì bàn cờ đã được sắp sẵn như vậy từ trước khi ván đấu bắt đầu. Cố đến đâu cũng chỉ là vô vọng — và cụ, với kinh nghiệm của người đã đi qua bảy mươi năm, chắc hiểu điều đó rõ hơn ai.

Biết là vô vọng mà vẫn gánh — đó không phải hèn nhát. Đó là một loại can đảm mà người ngồi ngoài nhìn vào khó lòng thấy được.

Thân cụ đóng ở Thái Tuế. Chỉ được tiếng chính nghĩa. Chỉ được tiếng — không được kết quả, không được thành công, không được lịch sử nhìn nhận công bằng ngay lúc còn sống. Cái "được" duy nhất của cụ là cái tiếng mà chính cái tiếng đó về sau lại bị người ta dùng để tấn công ông: ông đã nhân danh triều đình, vậy sao lại để mất đất?

Định Mệnh Không Cho Hài Lòng

Có những lá số mà tôi nhìn vào thấy người ta sinh ra để hưởng. Có những lá số sinh ra để gánh.

Lá số cụ Phan thuộc loại thứ hai — và không phải gánh nhẹ.

Tang Môn ám Mệnh. Suốt đời lo toan không dứt. Không phải lo kiểu người bình thường lo chuyện cơm áo — mà lo kiểu người đặt vai vào chỗ nặng nhất của thời đại, lo mà không có điểm dừng, lo mà không bao giờ được phép đặt xuống. Từ ngày đỗ tiến sĩ năm hai mươi chín tuổi — tiến sĩ đầu tiên của đất Nam Kỳ, cái danh ấy nặng lắm — cụ đã không còn sống cho mình nữa.

Cái thế tam hợp Mệnh cụ là một bức tranh mà tôi đọc mãi không thôi: Tang Môn cùng Thất Sát, Thiên Hình — anh hùng bao nhiêu thì hậu quả vô vọng bấy nhiêu, Kình Dương, Kình Lực không buông tha. Tham Lang, Đại Hao đắc địa — càng tài giỏi thu vén bao nhiêu thì Mã, Khốc, Khách, Tuyệt càng đầy ải thân thế bấy nhiêu. Lên cao đến đâu, sóng đánh lại đến đó.

Thử hỏi: người mang mệnh Thổ, Thân đóng Thái Tuế, có thể làm cách nào hành xử như Phá Quân ở Tuất không? Phá Quân hung hăng, phá cũ dựng mới, cứng đầu không nhượng bộ — đó không phải bản năng của cụ. Cụ là người của chữ nghĩa, của lễ nghĩa, của thương lượng và nhẫn nhịn. Bảo cụ đập bàn đứng dậy lật đổ cái thế cục đó — khác nào bảo người ta thay đổi bản mệnh giữa chừng.

Huống chi, Phá Quân ở đây đã bị Thiên Tài lột xác hoán cải mất rồi. Cái dữ dội còn lại chỉ là cái tiếng oan — không phải hành động thật.

Bẻ Hành Bẻ Tỏi — Tội Của Kẻ Ngồi Thảnh Thơi

Tôi đọc lịch sử, thấy người ta kết tội cụ Phan mà bực trong lòng.

Không phải vì tôi nghĩ cụ không có sai lầm. Trong chiến tranh, trong ngoại giao, không ai hoàn hảo. Nhưng cái cách người ta kết tội — cái giọng điệu ngồi ở thế kỷ hai mươi nhìn về thế kỷ mười chín mà phán xét một ông lão tay không chống hạm đội Pháp — cái đó làm tôi không chịu được.

Tại sao cả một triều đình, cả một đất nước không chống nổi cuộc xâm lược, lại đi tập trung buộc tội một ông già chân yếu tay mềm?

Lá số cụ có Hình Riêu Không Kiếp. Oan nghiệp đã định. Không phải cụ làm gì sai mới mang oan — mà oan là phần của số, phần cụ phải gánh trong kiếp này. Người mang cách này, dù hành xử thế nào, cũng có lúc bị hiểu lầm, bị đặt vào tình huống mà dù làm gì cũng thành tội. Ký thì mất nước. Không ký thì dân chết, thành tan. Chọn đường nào cũng là vết nhơ trong mắt ai đó.

Quan lưỡng Phá — Phá Quân, Tuế Phá ở cung Quan — biết bao cứng cổ ngang tàng, bao nhiêu lần cụ đã cự tuyệt, đã tranh đấu theo cách của mình, theo giới hạn của mình trong một thời thế đã vỡ nát. Nhưng mấy ông mão cao bào tía ngồi thảnh thơi tán láo, chưa một ngày đứng trước họng súng, chưa một đêm ngồi với tờ giấy như tờ giấy cụ ngồi đêm đó — thì dễ lắm, phán xét dễ lắm.

Người gánh oan thường không có thời gian giải thích. Người ngồi ngoài thì có thừa thời gian kết tội.

Lặng Nhìn Lá Số

Cụ uống thuốc độc tự vẫn năm 1867, sau khi ba tỉnh miền Tây rơi vào tay Pháp. Trước khi chết, cụ để lại lời dặn con cháu: đừng hợp tác với giặc.

Người ta kết tội cụ bán nước — nhưng lời trối cuối cùng của cụ là đừng làm tay sai cho kẻ thù.

Tôi không có câu trả lời cho mâu thuẫn đó. Lịch sử phức tạp hơn những gì một lá số có thể giải thích, và tôi không đủ tư cách làm quan tòa cho những quyết định trong hoàn cảnh mà tôi chưa bao giờ sống qua.

Chỉ biết rằng: lá số cụ là lá số của người sinh ra để gánh, không được hài lòng, và không được phép buông. Tang Môn ám Mệnh suốt đời. Thân đóng Thái Tuế — chỉ được tiếng, mà cái tiếng đó lại thành dao hai lưỡi. Tử Tướng bị Triệt Tuần — cố đến đâu cũng không thoát được bàn cờ đã sắp sẵn.

Mệnh như vậy. Thời như vậy. Người như vậy.

Tôi lặng nhìn lá số, và tự hỏi một câu thật thật: nếu là mình — ngồi đêm đó, trước tờ giấy đó, với tất cả những thứ không thể thay đổi được đó — mình làm được hơn không?

Tôi không chắc.

Tử Nguyên