Ông Nguyễn Phan Long — một chính nhân liêm khiết

Năm 1936, giữa phong trào Đông Dương đại hội dậy sóng, một người đàn ông ôn hoà ngồi ký tên cạnh Nguyễn An Ninh — và cả hai đều biết điều này có thể khiến họ bị bắt.

Không có hùng biện. Không có nắm tay giơ cao. Chỉ có cây bút, tờ giấy, và một cái tên viết xuống bằng tay không run.

Người ta sẽ nhớ Nguyễn An Ninh. Người ta sẽ nhớ Tạ Thu Thâu. Còn Nguyễn Phan Long — ông là người đứng bên cạnh, ôn tồn, không khẩu khí, và vì vậy bị nghi ngờ trước tiên. Đảng Lập Hiến, người ta thì thầm. Thân thực dân. Tiếng thị phi bám vào người ôn hoà như bùn bám vào gót giày — không cần bằng chứng, chỉ cần sự im lặng của ông là đủ để thiên hạ tự vẽ thêm.

Nhưng ông vẫn ký.

Lá số của kẻ nghịch cảnh

Ông sinh năm Kỷ Sửu — 1889 — ngày 24 tháng 5, giờ Dần. Âm nam, hoả mệnh, mệnh cung đóng tại Thìn.

Khi tôi nhìn vào cấu trúc lá số này, có một điều hiếm gặp: trái số toàn diện. Tuổi Kỷ kể như không Lộc Tồn. Bộ Tỵ Dậu Sửu đóng tại Thân Tý Thìn là sinh xuất. Người Âm mệnh Hoả lại đóng vào Dương Thổ cung. Âm Dương ngũ hành nghịch nhau cả ba tầng — như một người bước vào căn phòng mà cửa, cửa sổ, lẫn khe thông gió đều đóng cùng một lúc.

Bình thường gặp một nghịch là đã khó. Hai nghịch là vất vả. Ba nghịch cùng lúc — phi bần tắc yểu, cụ Ba La gọi thẳng như vậy.

Vậy mà ông Nguyễn Phan Long sống đến tuổi già, làm đến Thủ tướng, để lại tên trong sử. Không phải vì lá số thuận chiều. Mà vì có thứ gì đó nằm sâu hơn lá số — âm đức, hay một món nợ kiếp trước chưa trả xong, hay đơn giản là cái lương tâm của một người quyết không chịu cong.

Đôi khi người ta không sống được vì số tốt — mà sống được vì cái phần trong họ không chịu đầu hàng số xấu.

Thiên Đồng thủ mệnh trong cấu hình này. Thiên Đồng vốn là sao phúc hậu, nhưng đặt vào một tứ bề nghịch mệnh như vậy — nó không mang an nhàn đến được. Thay vào đó, nó giữ lại một thứ: cái tính người. Cái nhân hậu không bị hoàn cảnh bào mòn hết.

Tử Vi soi tính người liêm khiết

Có những bộ sao mà khi nhìn vào, tôi không cần hỏi thêm gì nhiều về tính cách người đó nữa.

Thiên Đồng hội Tả Phụ, Khoa Khôi, Việt Xương — đây là cách của văn nhân có tài, người viết lách thông minh hơn người, lý luận sắc bén nhưng không hung hăng. Ông Nguyễn Phan Long làm báo — tờ L'Opinion, tiếng Pháp viết cho người bản xứ đọc, dám đụng vào những chỗ nhạy cảm mà người cầm bút thời ấy thường né. Bộ sao này giải thích được điều đó.

Nhưng cũng chính bộ sao này — đặc biệt là Thiên Đồng trong vị trí ấy — mang lại một điểm yếu mà ông không thoát được suốt đời: nhẹ dạ, dễ tin người.

Không phải ngu ngơ. Mà là cái kiểu người thật lòng nên cứ tưởng người khác cũng thật lòng như mình. Tin vào lời hứa. Tin vào thiện chí. Tin rằng nếu mình không làm gì sai thì sẽ không bị hiểu lầm lâu.

Đời đã dạy ông điều ngược lại — nhiều lần.

Ông chánh quán người miền Nam nhưng sinh trưởng ở Bắc. Khi thành danh rồi mới trở về Nam. Ngay cái hành trình địa lý ấy cũng nói lên một người phải đi đường vòng mới đến được chỗ đáng lẽ thuộc về mình từ đầu. Và trên đường vòng đó, không thiếu lần ông bị lợi dụng — bởi những người thấy tên tuổi ông hữu dụng hơn là thấy con người ông đáng trọng.

Người liêm khiết không phải không bị lợi dụng. Họ chỉ không chịu trở thành người đi lợi dụng kẻ khác để trả thù.

Cái tiếng "thân Lập Hiến", "thân thực dân" bám vào ông dai đến mức nhiều người đến tận bây giờ vẫn nhớ tiếng đó trước khi nhớ tên ông. Nhưng năm 1936, khi ông ngồi xuống bên cạnh Nguyễn An Ninh — người mà thực dân Pháp ghét nhất — và cùng ký tên vào một phong trào mà cả hai biết có thể dẫn đến nhà giam — thì cái tiếng ấy bắt đầu lung lay.

Không phải vì ông thanh minh. Ông không thanh minh. Ông chỉ làm.

Chiêm nghiệm: liêm khiết trả giá gì

Có một điều tôi hay để ý khi xem lá số những người sống liêm khiết trong nghịch cảnh: uy tín của họ đến muộn, nhưng bền.

Người thuận số, gặp may sớm — tên tuổi lên nhanh, nhưng khi vận chuyển thì cũng xuống nhanh theo. Người nghịch số mà vẫn giữ được lương tâm — họ xây bằng chính mình, không bằng vận. Nên khi vận đổi, cái họ xây không sụp cùng.

Ông Nguyễn Phan Long mất năm 1960. Cuối đời ông làm đến Thủ tướng Quốc gia Việt Nam, rồi lui về viết báo, viết sách, sống giản dị. Không giàu. Không phô trương. Không có những năm tháng cuối đời phủ bằng danh vọng hào nhoáng.

Nhưng những người biết ông — họ nhớ ông khác.

Họ nhớ một người mà khi cần ký tên vào chỗ nguy hiểm, ông ký. Khi cần im lặng trước vu cáo vì ông không muốn gây thêm sóng gió, ông im. Khi cần viết thẳng trên tờ báo dù biết có thể bị đình bản, ông viết.

Âm đức không phải thứ người ta thấy ngay. Nó không hiện ra thành Lộc Tồn hay Thiên Phúc rực rỡ trên lá số. Nó âm thầm, như cái tên gọi của nó. Nhưng trong một lá số trái số toàn diện như của ông Nguyễn Phan Long — cái thứ giữ ông không ngã có lẽ không nằm ở cung nào trên mặt giấy.

Nó nằm ở những lựa chọn ông tự làm, ngày qua ngày, không ai nhìn, không ai ghi lại.

Tôi ngồi với lá số này khá lâu. Không phải vì nó phức tạp về kỹ thuật — mà vì nó đặt ra một câu hỏi tôi chưa có đáp án dứt khoát:

Người sống liêm khiết trong nghịch cảnh — lá số tạo nên họ, hay họ vượt lên lá số?

Tử Nguyên