Nỗi lòng cụ Phan Thanh Giản
Đêm trước khi ký tờ giao thành, cụ ngồi một mình bên ngọn đèn dầu, tay run cầm bút mà không viết được chữ nào.
Không phải vì không biết phải viết gì. Mà vì cụ biết quá rõ — chữ nào viết xuống đêm nay, lịch sử sẽ đọc mãi. Và lịch sử thường không đọc bằng lòng thương, mà đọc bằng bản án.
Ngọn đèn dầu chập chờn. Bóng cụ đổ dài lên vách. Ngoài kia, thành Vĩnh Long yên tĩnh lạ thường — cái yên tĩnh của thế cờ đã tàn, không còn nước đi nào nữa, chỉ còn chờ buông quân.
Thế cờ tàn không phải do người cầm quân
Có người hỏi tôi: "Tại sao ông ấy không chống đến cùng?"
Tôi không trả lời ngay. Vì câu hỏi đó, nếu hỏi bằng giọng trách cứ, thì không phải câu hỏi về lịch sử — mà là câu hỏi của người chưa bao giờ đứng ở vị trí không có lựa chọn nào tốt.
Năm 1867, Phan Thanh Giản 72 tuổi. Cụ là người miền Nam đầu tiên đỗ tiến sĩ, năm 29 tuổi, khi đất nước còn chưa có vết thương nào lớn đến vậy. Cả một cuộc đời gánh chữ nghĩa, gánh triều đình, gánh lương tâm — đến cuối đời lại phải gánh thêm điều không thể gánh nổi: giao ba tỉnh miền Tây cho quân Pháp, rồi tự uống thuốc độc mà chết.
Người ta gọi đó là sự phản bội. Tôi gọi đó là bi kịch.
Hai chữ đó khác nhau ở chỗ — một chữ có kẻ thủ phạm, một chữ chỉ có nạn nhân.
Lá số của người gánh nặng mà không được thỏa
Khi tôi ngồi với lá số của cụ, điều đầu tiên tôi thấy là Tử Tướng mắc La Võng Đà La.
Đây là cách của người chiến đấu vì chính nghĩa — nhưng dù có cố đến đâu, kết quả vẫn là vô vọng. Tử Tướng vốn là bộ đôi của người gánh vác, trung thành, kiên định. Nhưng khi đã bị cả Triệt lẫn La Võng bủa vây, thì sự kiên định ấy chỉ còn được một thứ: tiếng tăm của người làm việc đúng, chứ không được kết quả của người làm việc thành.
Đó là Thái Tuế — danh chính mà ngôn không thuận.
Định mệnh cho cụ cái danh của người chính trực, nhưng không cho cụ cái thoả nguyện của người chính trực.
Mệnh được tinh đẩu nhưng mất vị trí. Thân được vị trí nhưng hỏng tinh đẩu. Hai cái thiếu ấy bổ sung cho nhau không phải để thành đủ, mà để thành ra một vòng khuyết tật không thể vá — người có năng lực thật sự lại không được đặt vào đúng hoàn cảnh để dùng năng lực đó; người được đặt đúng hoàn cảnh thì lại không còn đủ công cụ để xoay chuyển.
Cụ giỏi. Cụ biết. Nhưng lá số nói rõ: biết không có nghĩa là làm được.
Tam hợp Mệnh — vòng luẩn quẩn của người không ngừng lo toan
Cái thế tam hợp Mệnh của cụ là cái thế mà nhìn vào, tôi thở dài.
Tang Môn — Thất Sát — Thiên Hình: người lo toan triền miên, anh hùng bao nhiêu thì Kình Lực đem lại hậu quả vô vọng bấy nhiêu. Hình dung thế này: cụ đẩy cánh cửa bằng tất cả sức lực, cánh cửa nhúc nhích — rồi lại đóng sầm lại, mạnh hơn lần trước.
Không phải cụ không cố. Mà là mỗi lần cố, có một lực vô hình đẩy ngược lại, triệt tiêu đúng phần nỗ lực vừa bỏ ra.
Tham Lang, Đại Hao đắc địa ở cung kế — người trổ tài thu vén, lo liệu, tìm đường — nhưng Mã, Khốc, Khách, Tuyệt đi cùng, nghĩa là càng lo liệu bao nhiêu, thân thế càng bị đày ải bấy nhiêu. Người ta thường nghĩ rằng làm nhiều thì thành nhiều. Lá số này nói khác: làm nhiều, chỉ thêm nhiều gánh nặng.
Đến cung Quan — lưỡng Phá — Phá Quân và Tuế Phá cùng ngồi đó, biết bao cứng cổ ngang tàng, biết bao ý chí không chịu khuất phục. Nhưng người Thổ mệnh, Thân đóng ở Thái Tuế — thì không thể có hành động của Phá Quân ở Tuất. Đó không phải là số của người đập bàn lật án. Đó là số của người nuốt tất cả vào trong, gánh tất cả một mình, rồi chết trong im lặng.
Thổ mệnh giữ mình. Thái Tuế giữ danh. Hai cái giữ ấy giam cụ lại đúng lúc cụ cần phá vỡ nhất.
Và Phá Quân ở cung Quan — vốn là tinh đẩu của người dám làm những điều chưa ai làm — đã bị Thiên Tài hoán cải. Cái sức phá cách, cái dũng khí muốn đổi thay, đã bị lột đi, chỉ còn lại tiếng oan. Không phải oan vì kẻ xấu vu cáo, mà oan vì hoàn cảnh không cho phép sự thật được nhìn thấy đúng chỗ.
Hình, Riêu, Không, Kiếp — đó là vương oan nghiệp. Cụ vương phải, và đành hứng chịu.
Oan nghiệp, hay lịch sử xét xử oan?
Tôi nghĩ đến câu hỏi mà nhiều người đặt ra: tại sao cả một triều đình yếu kém, cả một đất nước không đủ sức chống xâm lăng, lại đi quy tội về một ông già chân yếu tay mềm?
Có lẽ vì người ta cần một cái tên để đặt lên bản án. Và cụ ở đó — người ký tên vào tờ giấy. Dễ hơn nhiều so với việc nhìn vào nguyên nhân sâu xa: vũ khí lạc hậu, triều đình chia rẽ, đất nước kiệt sức sau nhiều thập kỷ chiến tranh nội bộ.
Mấy ông mão cao bào tía ngồi thảnh thơi mà bẻ hành bẻ tỏi, gọi cụ là phản trắc — nhưng không ai hỏi: nếu là các ông, các ông sẽ làm gì? Cầm thanh kiếm gỗ chống lại đại bác?
Nước yếu không thể đổ lỗi cho một người. Đó không phải là cách lịch sử vận hành — đó chỉ là cách con người tự bào chữa cho sự bất lực tập thể của mình.
Cụ Phan Thanh Giản được hai giai đoạn đẹp trong đời — hai đại hạn ở cung Thân và Tí, những năm 24 đến 33 và 64 đến 73. Đỗ tiến sĩ năm 29 tuổi, vinh danh miền Nam, một mình một cõi. Đó là lúc lá số cho phép cụ tỏa sáng. Còn những giai đoạn còn lại — gánh nặng nhiều hơn vinh quang, lo toan nhiều hơn thỏa nguyện — đó là phần lá số đã viết sẵn, trước khi cụ kịp chọn.
Trả lá số về cho cụ
Ngọn đèn dầu đêm đó chắc đã tàn trước bình minh.
Cụ đặt bút xuống — không phải vì đã viết xong, mà vì biết rằng không có chữ nào đủ để giải thích cho hậu thế hiểu. Không có lời nào đủ để nói rằng: tôi không phải kẻ bán nước, tôi chỉ là người bị đặt vào chỗ mà dù chọn gì cũng sai.
Tôi không viết bài này để giải oan cho cụ bằng lời. Lời của tôi không đủ sức làm điều đó, và cụ cũng không cần thêm một người nữa lên tiếng thay mình.
Tôi trả lá số về cho cụ — để thấy rằng có những đời người, định mệnh đã viết sẵn phần bi kịch từ trước khi họ kịp chọn. Tử Tướng mắc La Võng, Mệnh mất vị trí, Thân hỏng tinh đẩu, Phá Quân bị Thiên Tài hoán cải — tất cả những điều đó không phải lý do để cụ không cố gắng. Cụ đã cố. Cụ đã gánh.
Chỉ là gánh đến cuối đời, mà không được phép đặt xuống theo cách của mình.
Có những số phận không phải để thắng. Mà là để gánh — và gánh cho đến tận cùng, dù không ai nhìn thấy sức nặng thật sự của nó.
Tử Nguyên